Ontvang een gratis set OK-kaarten
Van IKC project naar IKC proces

Integrale Kindcentra (IKC) zijn in opkomst. Deze integrale samenwerking tussen primair onderwijs en kinderopvang krijgt in het huidige regeerakkoord de aandacht en steeds meer gemeenten stimuleren organisaties om samen te gaan werken. Soms wordt de vorming van een IKC ingegeven door krimp en huisvestingsbeleid. Daarnaast is er ook steeds meer aandacht voor de vorming van een IKC vanuit het belang van kinderen en ouders. Verregaande samenwerking tussen onderwijs en kinderopvang kan niet meer uitblijven. Niet voor niets wordt er over in het land gestart met IKC-projecten. Dat is een goede ontwikkeling. Alleen rijst wel de vraag of IKC-vorming om de projectmatige aanpak vraagt, die veelal wordt toegepast. Want is IKC-vorming wel een resultaatgericht project? Of is IKC-vorming toch meer een actiegericht proces?

Aanvliegroutes voor verandering

monovocaal polyvocaalOm daar een antwoord op te kunnen geven, is het interessant om te kijken naar mogelijke aanvliegroutes voor veranderen. Thijs Homan benoemt in zijn boek Organisatiedynamica twee dimensies van veranderen: gepland versus spontaan veranderen en monovocaal versus polyvocaal. Monovocaal gaat uit van één werkelijkheidsconstructie. Er is sprake van één stem, één visie. Polyvocaal gaat uit van meerstemmigheid. Er zijn meerdere betekenisconstructies ofwel meer beelden van de werkelijkheid. Er zijn meerdere meningen over wat er speelt en wat belangrijk is.

Route 1: Gepland monovocaal veranderen gaat uit van de veronderstelling dat verandering te plannen en te sturen is. Een gedetailleerd projectplan geeft aan hoe je van A naar B komt. Deze manier van veranderen gaat er vanuit dat de situatie helder en geheel te overzien is en dat het veranderproces ‘eenvoudig’, voorspelbaar en lineair is. De verandering wordt uitgerold of geïmplementeerd. Macht en controle liggen bij het management.

Route 2: Gepland polyvocaal veranderen houdt rekening met de aanwezigheid van meerdere werkelijkheidsconstructies ofwel verschillende belevingen en perspectieven. Het veranderproces biedt ruimte voor participatie van betrokkenen en er is ruimte om van en met elkaar te leren. Het gaat uit van de professionaliteit van betrokkenen. Plannen betekent hier samen ontwerpen en faciliteren.

Route 3: Spontaan monovocaal veranderen gaat uit van het feit dat mensen veranderingen zelf vormgeven door een proces van betekenisgeving. Zij worden beïnvloed door wat zij meemaken, horen, zien, lezen en stellen hun gedrag beetje bij beetje bij. Deze manier van veranderen vindt plaats in een sociale context. Het gaat er vanuit dat mensen hun werkelijkheid steeds opnieuw construeren. Dit is een natuurlijk proces van opschuiven en oprekken.

Route 4: Spontaan polyvocaal veranderen gaat uit van het feit dat betekenissen van individuele mensen kunnen samenkomen, waardoor er gezamenlijke betekenissen ontstaan. Door interactie tussen groepen mensen komen nieuwe gezamenlijke betekenissen tot stand. Ook hier wordt de werkelijkheid steeds opnieuw geconstrueerd, maar dan in groepsverband. Dit natuurlijke proces vindt vooral plaats in informele situaties, bijvoorbeeld in de wandelgangen, bij het koffiezetapparaat of als mensen gezamenlijk reizen naar hun werk.

Is IKC-vorming mono- of polyvocaal?

Bij de vorming van een IKC zijn veel verschillende partijen betrokken: leerkrachten, pedagogisch medewerkers, bestuurders, managers, ouders en kinderen. Het is niet aannemelijk dat zij allemaal al dezelfde mening hebben. Er is sprake van veel verschillende perspectieven, overtuigingen, meningen, etc. IKC-vorming is dus duidelijk polyvocaal.

Is IKC-vorming een geplande of spontane verandering?

Doordat er steeds meer mensen van doordrongen raken dat een IKC de toekomst heeft, zal er op een natuurlijke manier steeds meer samenwerking tot stand komen. Een IKC zou in de loop der tijd vanuit een natuurlijk proces kunnen ontstaan. Toch zal het  over het algemeen een geplande verandering zijn, ingegeven door externe factoren als krimp of huisvestingsproblematiek. En ook als een visionaire directeur van een basisschool samen met een dito directeur van de kinderopvang vanuit een gezamenlijke ambitie een IKC willen vormen zal er sprake zijn van een geplande verandering.

Conclusie: project of proces?

Nu de vier aanvliegroutes voor organisatieverandering geschetst zijn, gaan we terug naar de vraag of IKC-vorming een project of eerder een proces is? Uit bovenstaande kun je concluderen dat IKC-vorming over het algemeen een geplande polyvocale verandering is: een verandering waarbij participatie van betrokkenen van belang is. En hoewel het gaat om een geplande verandering, past een projectmatige aanpak hier niet. Het gaat hier namelijk over een verandering die gaandeweg met elkaar ontworpen wordt en die vraagt om iemand die de verandering kan faciliteren in plaats van sturen en uitrollen.  Daarmee vinden we het antwoord op de eerder gestelde vraag is: IKC-vorming is een proces en geen project.

Het lijkt hierdoor logisch dat er maar één aanvliegroute geschikt is: route 2. Daar willen we toch graag in nuanceren. Want door het geplande proces loopt naar ons idee ook altijd de spontane veranderingen die mensen of groepen zelf van nature doormaken. Er zal dus ook sprake zijn van spontaan monovocaal en polyvocaal veranderen, dus route 3 en 4. En hoewel dit niet te sturen lijkt, kun je wel omstandigheden optimaliseren om spontaan veranderen te faciliteren vanuit route 2. Je kunt bijvoorbeeld zorgen dat leerkrachten en pedagogisch medewerkers samen lunchen in eenzelfde ruimte waardoor gezamenlijke betekenisgeving een kans krijgt te ontstaan.

Waarom dan toch zoveel projecten IKC?

Uit bovenstaande kun je concluderen dat route 2 het meest geschikt is voor de vorming van een IKC en dat route 3 en 4 daar uit voortvloeien.  Toch worden er veel projecten IKC gestart vanuit aanvliegroute 1.

We zien bij bestuurders de neiging om dit complexe proces toch aan te pakken als een project door te proberen zoveel als mogelijk sturing te geven en de touwtjes stevig in handen te houden.  Er wordt een projectleiders aangesteld  die een ambitieus projectplan moet schrijven en het proces moet aansturen en uitrollen. Het begin, de route, het eind van het traject en het te behalen rendement zijn duidelijk gedefinieerd.

Toch is het niet vreemd dat er gekozen wordt voor een projectmatige aanpak.  De vorming van een IKC is namelijk helemaal niet eenvoudig. En dus  willen we er graag grip en controle op hebben en houden. Dan lijkt een projectmatige aanpak de meest juiste.

Het is alleen goed om na te denken welke zekerheden er echt zijn bij een projectmatige aanpak. Of is er misschien sprake van schijnzekerheid? De praktijk is namelijk weerbarstig en laat zich niet binnen de lijntjes houden. Bij de vorming van een IKC is het inhoudelijk eindresultaat nog niet in detail duidelijk en zal de weg er naartoe moeten worden ontwikkeld. Want zoals we eerder stelden: het is geen project maar een proces.

En hoe vaak gebeurt het niet dat het komen tot een projectplan waar iedereen achter kan staan helemaal niet lukt? Dan wordt er vooraf al eindeloos geneuzeld over details en wordt het plan bij de start al kapot gediscussieerd. Betrokkenen worden onrustig, voelen zich niet gehoord en gaan in de weerstand. Conclusie: samenwerken in een IKC is toch niet zo’n goed idee. Einde project, nog voor het in de praktijk gestart is.

Wil je dus een IKC vormen, stop dan met projectplannen maken en kies voor procesbegeleiding.

Is een plan maken dan verkeerd?

Nee, helemaal niet. Een plan is heel functioneel. Het geeft richting en houvast. Alleen worden er nog te vaak traditionele projectplannen gemaakt waarin vooraf alles al dichtgetimmerd wordt. We gaan van A naar B en vooraf bepalen we hoe we daar gaan komen en in welk tijdsbestek. We bepalen wie, wat te zeggen heeft op welk moment en ook al blijkt dit gaandeweg niet te werken, dan blijven we er toch aan vasthouden omdat het nu eenmaal zo staat in het plan. Het plan lijkt een doel op zich.

We zijn beslist niet tegen het opstellen van plannen. Sterker nog, we hebben veel projecten planmatig begeleid. Maar we hebben ook geleerd in al die jaren dat een plan alleen werkt als het ondersteunend is aan het proces. Het is voor ons een werkdocument wat mee ontwikkelt.

10 redenen om voor procesbegeleiding te kiezen:

  1. Het houdt rekening met de complexiteit van het veranderproces;
  2. Het doet recht aan alle betrokkenen;
  3. Het gaat uit van deskundigheid en professionaliteit van medewerkers;
  4. Het laat de verantwoordelijkheid in de organisaties zelf;
  5. Ontwerpen en implementeren gaan hand in hand;
  6. Het richt zich op de binnenkant van de verandering, daar waar verandering werkelijk plaatsvindt;
  7. Het gaat uit van een gezamenlijke visie op kinderen en wat zij nodig hebben;
  8. Het vergroot de veranderbereidheid van betrokkenen;
  9. Het creëert flexibiliteit waardoor inspelen op de actualiteit makkelijker is;
  10. Het faciliteert aanvliegroute 3 en 4, wat het proces zal bevorderen en versnellen.

Wil je starten met de ontwikkeling van een IKC dan is het betrekken van een procesbegeleider aan te raden. Onderwijs & Ko biedt deze begeleiding op maat. Ieder situatie is immers anders. Wil je weten wat Onderwijs & Ko voor je kan betekenen?

Neem dan  contact op voor het maken van een afspraak. Geheel vrijblijvend verkennen we samen wat er mogelijk is.

Kennis en ervaring delen is een manier om van elkaar te leren. DEEL deze blog met mensen voor wie deze informatie waardevol is. En laat andere profiteren van jouw kennis en ervaringen door ze hieronder te delen.

2 Reacties

  • Ans Vermeulen Posted september 4, 2016 7:07 am

    Bedankt Sandra voor deze heldere analyse en voor de 10 redenen om voor procesbegeleiding te kiezen. Echt een mooie sterke en goed onderbouwde theorie. Je komt hiermee zowel de denkers als de doeners tegemoet bij het gecompliceerde proces van de vorming van IKC’s. Ik ben ervan overtuigd dat jullie verhaal een helpend verhaal is. Veel succes!

    • Sandra de Leeuw Posted september 4, 2016 5:49 pm

      Dank je wel voor je positieve reactie Ans. Mooi om te lezen dat het zowel de denkers als doeners recht doet. We hopen echt dat er meer aandacht gaat komen voor het proces van IKC vorming waarin aandacht voor de onderstroom minstens zo belangrijk is als de bovenstroom. Dit is echt nodig gezien de complexiteit van een dergelijke verandering.

Reageer

Uw e-mailadres zal niet worden gepubliceerd. Alle velden met * zijn verplicht